A LINGUA: O NOSO SER E ESTAR NO TEMPO

A nosa lingua, o galego, é o elemento distintivo máis senlleiro da nosa cultura. Foi froito da nosa historia peculiar como pobo ao longo do tempo. A conformación da nosa lingua até a actualidade obrou, pois, acompañada das nosas vicisitudes históricas, foi coetánea a elas, é filla delas, dos nosos triunfos e fracasos, cuxo resultado é hoxe esta nosa colectividade singular entre o conxunto de pobos do mundo. Lingua, floclore, literatura, costumes, historia, arte, cultura: o noso patrimonio antropolóxico, artístico e cultural.

Ao noso paso pola historia, os galegos fomos elaborando multitude de eidos que testemuñan, e mesmo describen, O NOSO SER E ESTAR NO TEMPO, isto que hoxe é a nosa herdanza histórica e que aportamos ao conxunto da humanidade, a esa nosa gran empresa colectiva. Mais non só achegamos a nosa arte e a nosa cultura material, senón tamén o noso pensamento, os nosos costumes, a nosa experiencia a través do tempo, e con eles tamén as nosas palabras, todas esas palabras coas que os nosos antergos denominaron as súas paisaxes, os seus obxectos, a súa maneira de amar e de ilusionarse co porvir, como nós mesmos seguimos facendo agora mesmo.

Seguro que, se un promotor inmoliliario destruise a catedral compostelá e erixise no seu lugar outro edificio, poñeriamos o berro no ceo. Por que entón non dicimos nada cando a nosa lingua esvaece no solar das nosas gorxas, neste eido onde naceu que é o pobo galego? Hai moitos sitios para facer novos edificios que non sexa o solar da catedral, ou non si? Pois o mesmo ocorre coas linguas, cada unha ten o seu solar histórico, o seu territorio e as gorxas e o sentir do seu pobo para falala, o seu espazo humano e xeográfico neste mundo plurilingüe e pluricultural.

Esta páxina foi concibida procurando que se vexa a lingua como froito da nosa historia, do que nos fixo como somos, á luz da pronuncia dunha serie de palabras que son edificios senlleiros, máxicos no solar do noso ser. Deseñáronse, pois, tres apartados coetáneos:

* Palabras no tempo

* A nosa lingua no tempo

* Imaxes do tempo

Ao longo destes tres apartados veremos evolutivamente como se conformou a lingua galega, á luz da nosa historia e da nosa arte, do noso patrimonio artístico e monumental, dos nosos solares máis senlleiros, do noso legado como pobo.

Etapas evolutivas da lingua galega: * Linguas de substrato: * Preindoeuropeo: * Euroafricano ou mediterráneo * Hispano-caucásico * Tirrénico * Oestrymnios: Unha paradiña no camiño * Indoeuropeo: * Precelta * Celta goidélico * Celta britónico * O estrato latino: * Latinización * Algo de lingüística * Linguas de superestrato: * Suevo * Unha nova aportación celta: os bretóns. * Árabe * Período de formación. * Aportacións posteriores.

* Idade Media: * O esplendor * A decadencia * Idade Moderna (Séculos Escuros) * Séculos XVI e XVII * O século XVIII: A Ilustración. * Idade Contemporánea: * Primeira metade do século XIX * O Prerrexurdimento * O Rexurdimento * De 1900 até 1936 * De 1936 até 1975 * O galego no exilio * O galego baixo o Franquismo * De 1975 até hoxe.

PALABRAS NO TEMPO:	A NOSA LINGUA NO TEMPO:
CARRAPUCHO: Unha das palabras galegas máis anti-gas (+/- 10.000 a.C.), o mesmo que estas outras que tamén comezan coa raíz –carr: carrasco, carqueixa, carroucho. Outras palabras desta etapa: cosco, mata, queiroga (queiruga, queiroa, quiroga). PROPOSTA: Procura o seu significado nun bo diccionario: algunha destas voces… ¡quizais sexa o teu apelido!	SUBSTRATO PREINDOEUROPEO 1: Grupo euroafricano ou mediterráneo: Na P. Ibérica foi asimilado ao proto- Ibérico. Área: de Galiza ao norte de África até os Alpes. Polo tanto, este grupo deixou voces equivalentes en toda esta zona. Cronoloxía: Fins Paleolítico Superior (Idade da Pedra) PROPOSTA: Preme aquí e infórmate sobre: PALEOLÍTICO SUPERIOR EN GALIZA
IMAXES DO TEMPO
BISONTE MORTO: ALTAMIRA COVA DE ALTAMIRA (Cantabria)	CABALO (COVA DE TITO BUSTILLO) COVA DE TITO BUSTILLO (Asturias)

COTO: Outra das nosas antigas palabras (alá polo terceiro milenio a.C.). E tamén so-baco e morango (coas súas variantes: amorodo, morodo, morote, morogo). PROPOSTA: as cousas da lingua está claro que o diccionario é o teu mellor amigo. Preme aquí embaixo e terás a man un Diccionario da Real Academia Galega: DICCIONARIO GALEGO (RAG) PROPOSTA: En Galiza xa temos gandería e agricul-ura (co sistema de rozas). E tamén te-mos dolmens ou antas ou mámoas. Aínda hoxe seguen aquí, con nós, arro- lados no berce da paisaxe, coma o de… Dombate? E para mirardes megalitos de Europa… STONE: EUROPEAN MEGALITHS Lapa (Menhir) de Gargantáns (Moraña)

SUBSTRATO PREINDOEUROPEO 2: Grupo Hispano-caucásico: Área: Estendido pola Europa meridional, desde o Atlántico até o Cáucaso. Era unha étnia (emparentada cos protovascos) chegada do Leste. Cronoloxía: Neolítico (MEGALITISMO) MEGALISTISMO EN GALIZA 1 MEGALITISMO EN GALIZA 2 MEGALITISMO EN PORTUGAL DOLMEN DE DOMBATE (BERGANTIÑOS) SOBRE O DOLMEN DE DOMBATE

PETOUTO: ¡Que palabriña máis fermosa, meus! É unha herdanza que vén do segundo Milenio a. C. O mesmo que estas: touza, morea, barro (lugar alto), cama, balsa, lastra, cádavo, esquerdo, veiga, chicharra, parra, codeso, sarna ou abarca. PROPOSTA: O teu apelido? ¡Veña, o diccionario agárdate!	SUBSTRATO PREINDOEUROPEO 3: Grupo Tirrénico: (Comprende o etrusco e o tartésico) Área: Ten voces comúns aos países das ribeiras do Mediterráneo (Hispania, Galia, Italia, etc.) e zonas do Leste Europeo. Cronoloxía: Idade do Bronce (PETROGLIFISMO)
PEDRA DO LABIRINTO (MOGOR, MARÍN)	Cervo berrando na Rotea de Mendo (Campo Lameiro)	PROPOSTA: Xa temos metalurxia e debuxos na pedra que nos enchen de fachenda, a que si? Para ver unha chea deles de petroglifos preme aquí: VER PETROGLIFOS

UNHA PARADIÑA NO CAMIÑO: e todo este conxunto de pobos e culturas só chegou até nosoutros un nome, quizais o noso primeiro xentilicio: OESTRYMNIOS: Este nome aparece nun escrito (A ORA MARITIMA (consultar en latín) de Rufo Festo Avieno, onde di: “loca et arva Oestrymnios habitantibus". Nel describe os ha- biantes de Galiza (os oestrymnios, así coñecidos por nave- gantes gregos, cartaxineses ou tartésicos) como homes for- tes e valentes, comerciantes e moi mariñeiros, que sulcaban o mar en barcos de coiro. Esta é unha das primeiras fontes escritas nas que se fala de “Galiza” (Oestrymnia?). A Ora Marítima era un * periplo massaliota * do século VI a.C. que Avieno puxo en verso latino no século IV d. C., xa moitos séculos despois. * Periplo: descripción dunha viaxe. * Massaliota: de Massala, a Marsella grega (Francia). PROPOSTA: caso é que a nosa Fisterra non che vos é a única así chamada. Háichevos outras. En Francia? En Irlanda? De que-rerdes ver onde fican… pois á web outra vez. Poñede no Goo-gle: Finis Terre ou Land´s End ou… Ou tamén podes coller un Atlas e a viaxar, con sentidiño e orientación, eh?

FISTERRA (Finis Terrae) en Galiza onde os gregos da Antigüidade situaron a fin do Mundo Antigo, e de onde o poeta grego Homero dicía que aquí o sol completaba a súa volta para logo, co novo día, rexurdir polo oriente. Os xeógrafos gregos e latinos comezan a escribir verbo do noso país (Estrabón, Plinio O Vello, Floro, Orosio...).

CABANA: Xa temos onde gardar os cereais. Algún día será o millo, pero daquela aínda eran outros cereais. * Outras palabras deste substrato: cabazo, cabaceiro, páramo, e tamén o sufixo “-asc/-usc”, que tivo tanto uso que acabou adaptándose a termos celtas posteriores e mesmo latinos. Este sufixo está presente en topónimos: Ledusco (A Coruña), Beasque e Viascón (Pontevedra), Tarascón (Ourense); Paraño, Paraños, Paramios. PROPOSTA: Procura na túa bisbarra topónimos co sufixo –asc/usc. O Mapa Topográfico 1:25.000 pode serche de moita axuda.		SUBSTRATO INDOEUROPEO 1: Grupo Precelta: Área: Centro e o oeste da península. Cronoloxía: De 1200 a 800 a.C.pobos indo europeos chegan a Galiza. (Ao redor do 1000 a.C., Bronce Atlántico ou Final). * Os indoeuropeos (chamados Alteuropäisch) esténdense polo centro e oeste ibérico. Fála-se de ligures ou ambro-ilirios e Paraceltas, mais seguramente son Protoceltas: celtas arcaicos, anteriores á dialectalización do idioma céltico, pois conservan o antigo son indoeuropeo “p-“, que se perderá no céltico. PROPOSTA: No Museo de Pontevedra están os tesouros de Caldas, Agolada e Bedoia. ¡Unha marabilla!: hai que velos. SOBRE O MUSEO DE PONTEVEDRA (PREME AQUÍ)
	TESOURO DE CALDAS DE REIS: VASO E PENTE (ouro). Este fabuloso tesouro é sen dúbida a meirande acumulación de ouro da Prehistoria de Europa Occidental.			ESPADA DE MEIRA (MOAÑA) Ao desenvolve-mento da metalur-xia en Galiza du-rante esta etapa, non só na pro-ducción metalúr-xicos, senón incluso na súa exportación, hai que sumar tamén unha gran varie-dade de cerámi-ca. Todo sinala a importancia que tivo Galiza neste período.
	PROPOSTA: No Museo de Pontevedra están os tesouros de Caldas, Agolada e Bedoia. ¡Unha marabilla!: hai que velos. SOBRE O MUSEO DE PONTEVEDRA

BERCE: voz que nos arrola desde aquela. Hai outras voces directamente tomadas do celta: billa, laxe, cheda, rodaballo, centola (había milenios que se practica- ba aquí a pesca e o marisqueo), beizo, seara, gancho, cántiga, lama, bugallo, tona, camba, canga, croio, coio, braña, callau, virar, bico, buraco, xouba, touciño... PROPOSTA: observa os apelidos e topó-imos que deron estas voces. Outras son celtismos traídos aquí polos romanos (por mor do seu contacto cos celtas doutras zonas, como a Galia): ca rro, camisa, cervexa, braga, cabalo, carpinteiro, camiño, brío, salmón, vasalo… Hai celtismo de recente adquisición: dol men, bardo, druída, menhir, crómlech,…	SUBSTRATO INDOEUROPEO 2: Grupo Celta: Procedencia: das marxes do Mar Caspio á montañas do Cáucaso foron vindo cara ao oeste en sucesivas oleadas (950-650 a.C.) Cronoloxía: IDADE DE FERRO Área: Foron desprazados de Centroeuropa polos xermanos, e viñeron cara ao oeste até a P. Ibérica en dúas vagas sucesivas: 1ª-Celtas goidélicos: S.VIII a.C. Lingua celta arcaica conser va o “q” ou “kw”) e foi a orixe do gaéli- co irlandés, gaélico escocés, mannés, e a el tamén pertencía o celtibérico.
	Carroza Celta (La Tène)
SOBRE ARTE CELTA (de Hallstatt a La Téne)
CASCO DE LEIRO (Rianxo) (ouro) 800-600 a.C. aprox.
CULTURA DE HALLSTATT (Austria): A tecnoloxía avanza: coas invasións asociadas á etapada cultura hallstática chegou a metalurxia do ferro a Galiza: melloes apeiros agrícolas, e tamén mellores armas.

Na toponimia temos abundantes voces de orixe celta: Coruña, Braga, Serantes, Tebra. Moitos topónimos en –bre/-obre (similar a –briga = fortaleza: Brigantium, Conimbriga, Adobriga) e algún en -robe: Barallobre, Callobre, Lestrobe, Illobre, Ziobre. Tamén hidrónimos, nomes de ríos: Sar, Sarela, Deva, Támega, Limia… PROPOSTA: No mapa topográfico 1:25.000 da bisbarra busca topónimos de orixe celta. Fíxate ben: entre as voces de-vanditas hai apelidos moi coñecidos: non estará o teu entre eles? MÁIS SOBRE OS CELTAS Castro de Baroña (Porto do Son)		SUBSTRATO INDOEUROPEO 2: (continuación) 2ª-Celtas britónicos: S.V a.C. Con “q” ou “kw” trans- formado en “p” , que foi a orixe do galés, bretón, e da lingua de Cornualla. Carro de guerra celta Guerreiro celta PROPOSTA: COMO LOITABAN OS CELTAS? Velaí unha páxina web onde informarte disto. Se desexas crear o teu propio entrelazo celta (coma o de aquí enriba), preme neste enlace web: UN BRINQUEDO INTERNÁUTICO:
Coto do Castro (Cotobade) (Cotobade CULTURA CASTREXA (Gallaecia): Resulta da fusión da cultura celta coa cultura autóctona de Galiza. Estudos lingüísti- cos permiten su- por a existencia dunha lingua de rasgos célticos (incluso precél- ticos) no mundo prerromano do Noroeste, pero emparentado co lusitano máis que co celtibérico.	O Peto (Verda) (OBSÉRVENSE ESTES EMPRAZAMENTOS DE CASTROS)

GUME: Voz que deriva do latín acumen. Outras voces de orixe latina: adro (atriu); xeira (diaria); seixo (saxu); xesta (genista); quella (canalicula); londra/lontra (lutra); século (saeculu); seixebra (saxifraga); véspera (vespera); velar (velare); escamar (squamare); vello (vetulo); vendima (vindemia); tremer (tremere); cancro (cancru); estarrecer (ex terrere); pau (palu); xanela (januella); caravilla (clavicula). Toponimia latina: Finis Terrae, Iria Flavia, Pontus Veteris ou Duo Pontes; Lucus Augusta, Brácara Augusta; Astúrica Augusta; Ribeira Sacra, Aquae Flavia, Aquae Celenis … Todo topónimo galego que remonte a un antropónimo latino sufixado en –ana estanos a indicar cun alto grao de seguridade a ubicación dunha antiga “villa” romana: PROPOSTA: Defender e preservar a nosa toponimia e microtoponimia é dignificar-nos como pobo culto. PREME AQUÍ UN EXEMPLO DE SALVACIÓN MICROTOPONÍMICA		ESTRATO LATINO: É a lingua base da que será a lingua gale- ga. A latinización iniouse coa chegada dos exércitos de Décimo Xunio Bruto (O Galai-co) no 137 a.C. O primeiro pobo co que loita son os Gallaici, e así chamaron a esta terra Gallaecia. Tamén Xulio César no 61 a.C. fixo unha expedición militar por vía marítima até Brigantium. E o Emperador Octavio Augusto (29-19 a.C.) fixo operacións militares contra as tribos galaicas, astures e cántabras que supuxeron a súa submisión a Roma. A CONQUISTA DA GALLAECIA POR ROMA Coa romanización comezou a asimilación do latín (na súa forma vulgar) na Gallaecia. Hou- bo un longo período de bilingüismo que puido chegar nas zonas máis afastadas até fins do Imperio Romano (S. V). A distancia a Roma e o feito de que os romanos que viñeron a Gali- za proviñan da Bética (onde se fala un latín arcaizante e purista) obrou a favor de que o latín da Gallaecia fose tradicional e conserva- dor (conserva o ditongo au sen monotongar, que dará a forma ou (Auriense/Ourense). Ademais, o latín da Gallaecia distínguese xa do falado noutras zonas peninsulares, cun lé- xico típico do noroeste e poida que cunha pro-nuncia peculiar. Este latín galaico comezará a diferenciarse dialectalmente dos outros latíns peninsulares (que serán a base do castelán e do catalán) despois do S. VI.
	Ponte romana do Río Bibei (Ourense)
	(Recreación) SOBRE A TORRE DE HÉRCULES		Muralla romana (Lugo) S.III d.C. SOBRE A MURALLA DE LUGO

Castro (Sta. Tegra)	Reconstrucción dunha vivenda Castrexa (Sta. Tegra)	Trisquel de Santa Tegrra PREME AQUÍ: HISTORIA DE GALIZA
ALGO DE LINGÜÍSTICA
O substrato celta inflúe na fonética do latín que se fala na Gallaecia: O paso do grupo latino CT/KT > it: LECTU > leito ; NOCTE > noite Sonorización das consoantes oclu-sivas xordas intervogálicas latinas (-P-, -T-, -C-, pasan a: –b-, -d-, -g-) coa fricatización desaparición das sonoras correspondentes: LUPU > lobo; METU > medo; LEGE > lei; NUDU > nu; CAECU > cego. Perda do –N- latino intervogálico: LUNA > lúa; TENERE > ter		O carácter conservador do latín galaico: Predominio de formas arcaicas: cova en vez do clásico cava. Léxico: seguen a usar verbos como percontari, campsare, quaerere, fabulari (preguntar, cansar, querer, falar) xa perdidos no latín clásico. Preferencia de formas como passaru, metus, dia (por dies), comedere, maneana (paxaro, medo, día, comer, mañá) en vez das innovacións de Italia ou da Galia: avicellus, pavura, diurnu, manducare, matutinu (oiseau-ucello, peur-paura, jour-giorno, manger-mangiare, matin-mattino).
ADMINISTRACIÓN ROMANA: O território da Gallaecia pertenceu à pro- víncia de Lusitánia, logo à Tarraconensis e finalmente constituíuse a Gallaecia, xa no S. III, en que se dividiu en tres conventos xurídicos (demarcacións administrativas): bracarense, lucense e asturicense.		Miliario romano	As vías romanas foron funda mentais para o avance da ro manización e da latinización da Gallaecia. MILIARIOS E VÍAS ROMANAS

LAVERCA: ¡Un paxaro moi laverco! Outras voces de procedencia sueva son: Lobio, britar, feltro… De influencia sueva tamén é a non ditongación de e/o breves latinos tónicos. Hai voces xermánicas incorporadas polo propio latín, froito do contacto secular dos xermanos cos romanos e que estes difun-diron por todo o Imperio (xa antes das in-vasións xermánicas): Albergue, tregua, el- mo, bando, bramar, xabón, gardar, roubar, dardo, branco, escuma, rapar, gañar… A toponimia de procedencia xermánica, (normalmente fai referencia aos donos da terra e aos fundadores do lugar) é abondo-sa, e preséntasenos cunha serie de sufixos: -riz: Mondariz, Allariz, Guitiriz… -mil: Samil, Castromil, Amil, Cristimil… -monde/munde-i: Vaamonde, Sismundi. -sende/sinde: Gomesende, Ousinde… -ar/-mar: Baltar, Gondomar, Tosar… -ulfe/-ufe: Arufe, Arulfe, Randulfe… -xil/-xilde: Froxilde, Faxilde, Ruxil, Tanxil… Outros topónimos aluden á etnia dos seus poboadores: Suevos, A Gudiña, Aldegode, Godos, Gude, Vilagude… Máis tarde, avanzada a Idade Media, as peregrinacións a Santiago achegan xer- manismos procedentes do franco ou do provenzal: xardín, toalla, franco, heral- do, brando, frecha, orgullo, guerra, es-carnir, gabarse, desmaiarse…

SUPERESTRATO XERMÁNICO: s Suevos: Son xermanos occidentais que chegan a Galiza no 409, onde fundan o 1º reino occidental independente (con capital en Braga) tras a caída do Imperio Romano. O Reino Suevo durou até o 585, cando son vencidos polos visigodos. Os chegados á Gallaecia non foron máis de 25 ou 30 mil. O seu escaso número e a súa débil formación cultural fixo que axiña adoptasen a lingua e a cultura dos galaico-romanos. SOBRE O REINO SUEVO HISTORIA DOS SUEVOS EN GALIZA s Visigodos: Son xermanos orientais orixinarios de Dinamarca e Suecia. Asentáronse no S. V na península des- pois de residir en Lombardía e loitar xunto aos romanos na fronteira búlgara. Despois de vencer os suevos no 585, o seu reino (con capital en Tole-do) rematou coa invasión árabe (711). Pero, máis que polo que nos deixaron, a importancia lingüística dos xermanos radica en que causaron un importante declive cultural e debili-taron as comunicacións entre os distintos reinos do que fora o Imperio Romano. Por isto, o latín de Hispania ficou abandonado ás súas propias tendencias, e, polo tanto, en situación de come- zar unha evolución autónoma a respecto dos demais lugares latinizados de Europa. MÁIS SOBRE ARTE DA ÉPOCA VISIGODA

Crismón de Quiroga (Lugo): 425 d.C. SOBRE ARTE PALEOCRISTIÁ

SANTA COMBA DE BANDE. S.VII

BRETOÑA: ste topónimo está presente en tres lugares de Galiza: Na parroquia de Curro, no Con-cello de Barro (O Salnés, Rías Baixas, Pontevedra). En Monforte de Lemos, na Ri-beira Sacra.  Entre A Mariña e A Terra Cha, nas montañas da Corda, no norte de Lugo (A Pastoriza). No caso do da Pastoriza foi estudada a presenza de “britanos” chegados a finais do século V ou principios do VI. Estable-céronse pacificamente na costa norte (entre o río Eo e a Ría de Ferrol). Porén, resulta moi curiosa a presenza deste topónimo nas Rías Baixas (Barro).	UNHA NOVA APORTACIÓN CELTA: Do topónimo de Bretoña (preto de Modoñe-do) está ben documentada a súa orixe, que foi debida ao asentamento dun grupo de in-migrantes celtas cristiáns chegados desde Gran Bretaña para fuxir das invasións dos saxóns. MÁIS SOBRE OS BRETÓNS Deseño característico dos celtas irlandeses, cuxa Igre-xa, desde Irlanda (Éire gaélico), cristianizou Britania.
Posuidores dun nivel cultural avanzado, dispuxeron desde o momento en que se instalaron na Gallaecia dunha estrutura organizativa coa que lograron integrarse no esquema do Reino Suevo da Gallaecia, constituindo unha diocese propia con sede en Bretoña, Mondoñedo, e conservando as peculiares características da Igrexa céltica. A sua importante participación nos asuntos do Reino Suevo quedou ben testemuñada pola participación do seu bispo Maeloc nos Concílios de Braga dos anos 561 e 572. A diocese celta de Bretoña era unha das recollidas no Suevorum Parroquiale do Reino Suevo Galaico.
		CONSULTA MÁIS DATOS SOBRE ESTA APAIXOANTE INMIGRACIÓN: OS BRETÓNS EN GALIZA HISTORIA DE BRETOÑA (LUGO)

A MEZQUITA (en Ourense): Un dos topónimos que nos fican da pre-senza árabe en Galiza. Outros topónimos son: Rábade (Lugo); Sada (A Coruña); A Almuzara (Ouren-se); Almuíña (Lugo e Pontevedra); Al- foz; Aldea; Benavides; Mamede. Os árabes pouco estiveron aquí, por iso directamente deixaron no galego pou-cas voces: argola, albarda, alforxa, acea, aceite, laranxa, arroba, quintal, maquía, albeite… Moitos outros arabismos foron incorpo-rados ao galego máis tarde (a través do castelán, francés e italiano): alcal-de, alférez, arrebato, alcázar, alfánde-ga, albará, almoeda, alfoz, arroz, algo-dón, alcachofa, cenoria, azucena, al-banel, atún, adobe, alacrán, arrecife, xabarín/xabaril, albufeira, marfín, alfi-nete, alcohol, alcatrán, zagal, res, cha-fariz, álxebra, cifra, xarope, regueifa, acibeche, alboroto, enxaqueca, adival, azul, forro, acicalar, mesquiño, gandu-lo, afagar, aforrar, fulano, ata (prep.), oxalá (interxección). SOBRE A INVASIÓN ÁRABE DA PENÍNSULA	SUPERESTRATO ÁRABE: O ano 711 os árabes invaden España, e o seu caudillo Muza apodérase de Lugo no 714 e doutros lugares durante o reinado de Afonso I. Os árabes permanecen uns 40 anos en Galiza, até que son expulsados por Alfonso I. O seu sucesor, o rei Fruela I (757-768) repoboa Galiza até o Miño con mozárabes e tivo que facer fronte a unha rebelión dos galegos. Os árabes chamaron Jalîkîya (Galiza) a todo o territorio norteño que non estaba baixo o seu dominio.
	Retrato de Almanzor (por Zurbarán)	Galiza só pade-ceu unha serie de incursións de castigo por parte dos árabes de Al-Andalus. A máis sonada foi a que dirixiu ALMANZOR no ano 997, cando levou as campás da Ca-tedral de Santia-go a Al-Andalus. Arte Árabe

SON CONSIDERADAS EN CERTO SENTIDO LINGUAS DE SUPERESTRATO AS APORTACIÓNS CHEGADAS NA IDADE MEDIA DO FRANCÉS E DO PROVENZAL, que veñen ser como un estrato posterior de xermanismos que viñeron a través do Camiño de Santiago: Do francés: palabras en –axe (fuselaxe, forraxe, paxe), dama, frauta, frecha, prancha, fama, tarxeta, clixe, deán, galope, desmaiar, banda, gabardina, filete, fantoche e outras moitas. A través do francés chegaron tamén outras moitas palabras doutras linguas (do xermánico: ro-quete, tampón, bala; do holandés: frete, berbiquí; do céltico: tanoira; do escandinavo: frota; do turco: caviar; do maxiar: coche). Do occitano: lisonxa, rima, romaxe, til, fraile, monxe, pirixel, bacallau, salitre, cordel, estoxo. E do provenzal (principal dialecto do occitano): fortaleza, funil, xograr, gallardo, forasteiro, praia, ciprés, etc. O provenzal tivo o seu momento de maior influencia durante a Idade Media, sobre todo a través da literatura que se espallou polo Camiño de Santiago.
	COLIBRÍ: Unha voz que veu voando desde a lingua caribe. DRAGÓN: Do grego drakon. A influencia da Igrexa foi determinante. Contribuíu a unha maior difusión e fixación do latín e tamén introduciu termos de orixe grega (anxo, bispo, arcebispo, cemiterio, escola, igrexa, caridade…) e alterou o ritmo normal de evolución fonética das palabras orixinando moitos semicultismos: (regra < regula; cruz < cruce; reino < regnu; mágoa < macula; artigo < articulu); e tamén moitos cultismos: ( capítulo < capítulu; íntegro < integru; vixilia < vigilia; arcano < arcanu; hibernáculo < hibernaculu).	APORTACIÓNS POSTERIORES: Xa constituído o galego como lingua plena-mente fixada, durante a Idade Media e séculos posteriores continuou recibindo aportacións doutras linguas. Viñeron sobre todo por vía culta, especialmente do latín medieval (pois foi durante séculos a lingua da liturxia cristiá, da cultura e das chancelerías dos reinos). Pero tamén do grego (sobre todo pola Igrexa), e doutras linguas romances (provenzal, francés, castelán, italiano) e tamén non romances (sobre todo xermánicas, como o inglés e o alemán). Todas estas aportacións enrique-ceron tamén o noso léxico. ARCANXO: A voz dun espíritu que voou ata nós desde o grego (arkhangelus). Purgatorio Dante
	EXEMPLOS DOUTROS PRÉSTAMOS:
	Do italiano: sobre todo durante o Rena-cemento e palabras relacionadas coa arte, a música e a literatura (folletín, tenor, fu-sa, terceto, piano, cantata, romanza, arle-quín) e tamén coa vida navegación e a vi-da militar: fragata, capitán, sentinela, piloto, escopeta, etc. Do inglés: club, filme, folclore, líder, test… Do castelán: guerrilla, bocadillo, boquilla… Do portugués: serve para recuperar o léxico no galego.. Do catalán: bou, boliche, faena, fideo… Do éuscaro: gabarra, ganzúa, boina… Do alemán: feldespato, potasa, cinc… Do ruso: tsar, bolchevique… Do gaélico: crómlech	Do bretón: menhir Do caribe: tiburón, canoa, caníbal… Do azteca: cacao, chocolate… Do tupí: caucho… Do maia: cigarro… Do quechua: pampa, cóndor, alpaca… Do aimará: coco… Do algonquí: tobogán… Do taíno: cacique, furacán, xíbaro, caimán… Das linguas africanas: banana, cachimba, cola Do xaponés: gueixa, quimono, samurai… Do malaio: bambú… Do hebreo: cábala… Do sánscrito: catre, brahmana… Do holandés: colza, foque… Do noruegués: fiordo
	HISTORIA DA ESCRITA EN GALICIA	VOLVER A DEPARTAMENTO DE GALEGO